De ondergrond in Nederlandse steden raakt steeds voller. De groei van het aantal kabels en leidingen door de energietransitie, digitalisering (zoals glasvezel) en uitbreiding van warmtenetten zorgt voor een sterke druk op de beschikbare ruimte onder de grond. Tegelijkertijd willen we meer bomen en groen aanplanten om steden klimaatbestendiger en leefbaarder te maken. Dat betekent ook dat wortelstelsels meer ruimte vragen. Deze twee ontwikkelingen komen steeds vaker met elkaar in conflict, omdat wortels en nutsvoorzieningen dezelfde ondergrondse ruimte delen. De uitdaging is duidelijk: hoe bescherm je ondergrondse infrastructuur zonder bomen te beschadigen?
Waarom geven boomwortels problemen bij kabels en leidingen?
Boomwortels zoeken actief naar zuurstof, water en voedingsstoffen. Het zijn opportunisten, waardoor ze altijd de weg van de minste weerstand volgen. Wanneer in de ondergrond weinig doorwortelbare ruimte is of de bodemstructuur slecht is, kunnen wortels zich uitbreiden langs bestaande, meer open structuren. Denk hierbij aan kabel- of leidingroutes.
Wat zijn de gevolgen van het conflict tussen boomwortels en kabels en leidingen?
De schade door het conflict tussen bomen en ondergrondse infrastructuur kan zich in verschillende manieren uiten, zoals kabelbreuken, lekkages, wortelopdruk en instabiele bomen. Bij aanleg van kabels of leidingen zonder goede bescherming of zonder rekening te houden met bomen kunnen de risico’s oplopen:
- De mantelbuizen of beschermingslagen rondom kabels kunnen zwak zijn of kieren bevatten, waardoor wortelindringing mogelijk wordt. Hierdoor kunnen koppelingen of verbindingen losraken of beschadigen.
- Bodemverdichting of een ongunstige bodemopbouw rondom kabeltracés vermindert de doorwortelbare ruimte en dwingt wortels naar plekken waar kabels en leidingen liggen.
- Kabels en leidingen beperken vaak de groeiruimte van bomen, waardoor wortelstelsels zich onvoldoende ontwikkelen en bomen instabiel kunnen worden.
- Verstrengelde wortels (wortelvervlechting) kunnen leidingen verplaatsen of vervormen met mogelijke lekkages en storingen tot gevolg.
- Wortelopdruk kan bestrating omhoogduwen of doen scheuren.
- Het ontbreken van fysieke afscherming (zoals wortelschermen) geeft wortels vrij spel om zich richting infrastructuur te ontwikkelen.
Wat zijn de herstelkosten wanneer er achteraf moet worden ingegrepen?
In de praktijk wordt schade vaak hersteld door wortels weg te snijden of kabels en leidingen lokaal te repareren. Dat lijkt effectief, maar lost het probleem niet blijvend op. Deze aanpak verzwakt de boom of stimuleert nieuwe wortelgroei richting dezelfde plek.
Graafschades en directe herstelkosten
Schade aan kabels en leidingen in de openbare ruimte kost in Nederland tientallen miljoenen euro per jaar aan directe herstelkosten. Volgens onderzoek van de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (2025) blijkt dat er in 2024 bijna 50.000 graafschades zijn geregistreerd, goed voor ruim 57 miljoen euro aan directe herstelkosten. Daarbovenop komen indirecte kosten, zoals verkeershinder, noodreparaties buiten werktijd en schadeclaims bij uitval van diensten. Die kosten kunnen veel hoger uitvallen dan de reparatie zelf.
Maatschappelijke schadekosten
Ook kan een grote storing maatschappelijke schade veroorzaken. In SEO Economisch Onderzoek (2018) wordt beschreven dat de maatschappelijke kosten van stroomuitval aanzienlijk zijn. Het rapport verwijst naar een eerder berekende raming van circa €72 miljoen per uur stroomuitval in de Randstad overdag (op basis van gegevens uit 2001), met daarbij de kanttekening dat deze kosten sindsdien waarschijnlijk zijn toegenomen.
Wie is er aansprakelijk bij schade aan kabels en leidingen?
Uit de Uniforme Nederlandse Ondergrondse Grondroerdersregeling (UNOG, 2024) blijkt dat wanneer een netbeheerder schade veroorzaakt aan verharding of groen, alle herstel- en gevolgkosten bij die netbeheerder worden verhaald. Dat omvat ook het terugbrengen van bestrating en het herstellen van groenvoorzieningen. Juridisch gezien kan de partij die graaft of beheert aansprakelijk worden gesteld voor gevolgschade aan verharding, groen en ondergrondse infrastructuur als niet aantoonbaar ‘zorgvuldig’ is gehandeld volgens de geldende richtlijnen. Volgens het Centrum Ondergronds Bouwen (2024) is dit in de praktijk te voorkomen door een goed ontwerp en afstemming vooraf, terwijl herstel vaak neerkomt op noodmaatregelen. Dat laatste is structureel duurder en risicovoller.
Wat is een duurzame manier om kabels en leidingen te beschermen?
Een duurzame oplossing richt zich niet op het bestrijden van wortels, maar op het sturen van wortelgroei. Door wortels vanaf het begin de juiste richting op te leiden, voorkom je conflicten met ondergrondse infrastructuur.
Methode 1: wortelwering en wortelgeleiding
Wortelwering en wortelgeleiding zijn bewezen methodes om worteloverlast, zoals wortelopdruk en beschadiging aan ondergrondse nutsvoorzieningen, te voorkomen of tegen te gaan. Daarmee worden hoge herstelkosten, veiligheidsrisico’s en juridische kwesties voorkomen. Het zijn ondergrondse, vrijwel onzichtbare methodes die op een eenvoudige maar doeltreffende manier werken. Volgens het Handboek Bomen van het Norminstituut Bomen (2022) worden wortelwering en wortelgeleiding vooral voorgeschreven bij beperkte ondergrondse ruimte of waar wortels niet mogen doordringen in zones met kabels, leidingen of verharding. Bijvoorbeeld bij boomaanplant in smalle profielen of nabij vitale infrastructuur.
Wanneer pas je wortelwering en wortelgeleiding toe om kabels en leidingen te beschermen?
In de vuistregel wordt wortelgeleiding, zoals Tree Root Guiding, toegepast binnen 2 meter vanaf de boom. Wortelwering, zoals RootBlock of RootControl, wordt toegepast wanneer er buiten 2 meter vanaf de boom een wortelscherm geplaatst dient te worden. In tegenstelling tot wortelwering, kan wortelgeleiding de stabiliteit van bomen binnen 2 meter vanaf de boom waarborgen. In de tabel hieronder worden de verschillen tussen wortelwering en wortelgeleiding toegelicht.
|
Wortelwering |
Wortelgeleiding |
|
Vormt een fysieke barrière tussen boomwortels en ondergrondse nutsvoorzieningen. |
Vormt een fysieke barrière tussen boomwortels en ondergrondse nutsvoorzieningen. |
|
Voorkomt wortelopdruk. |
Voorkomt wortelopdruk. |
|
Mogelijk om binnen 2 meter vanaf de boom te plaatsen. |
Niet mogelijk om binnen 2 meter vanaf de boom te plaatsen (vuistregel: vanaf 2 meter). |
|
Zorgt ervoor dat wortels naar beneden worden geleid en onder het paneel verder groeien in een horizontale richting. |
Blokkeert wortels en laat deze langs de wand groeien op dezelfde hoogte. |
|
Wanneer binnen 2 meter vanaf de boom een wortelscherm geplaatst dient te worden, maakt wortelgeleiding het mogelijk om de stabiliteit van de boom te waarborgen (doordat de wortels verder kunnen groeien onder het paneel). |
Wanneer binnen 2 meter vanaf de boom een wortelscherm geplaatst dient te worden, kan wortelwering de stabiliteit van de boom niet waarborgen (omdat het de wortels blokkeert om verder te groeien). |
Methode 2: boombunker als kabelgoot
Een boombunker is een ondergrondse constructie die bomen in de bestrating een optimale groeiplaats biedt, voorzien van groeiruimte, beluchting, bewatering, stabiliteit, voedingsstoffen en wortelgeleiding. De constructie draagt de zwaarste verkeerslasten, waardoor bodemverdichting wordt voorkomen en wortels zich vrij kunnen ontwikkelen binnen de boombunker. Vaak wordt de ruimte gevuld met een speciaal bomensubstraat dat waterdoorlatend en voedingsrijk is. De boombunker bestaat uit een modulaire constructie en wordt onder het maaiveld geplaatst.
Hoe pas je de boombunker toe als kabelgoot om kabels en leidingen te beschermen?
De boombunker kan slim worden gecombineerd met infrastructuur. Eén ‘gang’ van de boombunker wordt vrijgemaakt voor gebruik als kabel- en leidinggoot. In die gang worden de kabels en leidingen overzichtelijk en bereikbaar geplaatst. Deze ruimte wordt vervolgens omhuld met een TreeRaft constructie, waarbij de buitenzijde is versterkt met Combigrid, een geotextiel met een zware bewapening dat zorgt voor extra stabiliteit en bescherming tegen gronddruk.
Wanneer een boom wordt geplant in de boombunker die wordt gecombineerd met een kabelgoot, is het raadzaam om een wortelweringswand toe te passen aan weerszijden van de kabelgoot, aan de buitenkant van de gang. Deze is toepasbaar in verschillende hoogtes, afhankelijk van de hoogte van de boombunker. De wortelweingswand voorkomt dat boomwortels de kabelgoot binnendringen en stuurt de wortels de gewenste groeirichting in.
Zo fungeert de boombunker niet alleen als groeiplaats voor bomen, maar ook als geïntegreerde oplossing voor ondergrondse infrastructuur. Een manier om ruimte te besparen én wortelconflicten met kabels en leidingen structureel te voorkomen.
Integraal ontwerpen met de boom én ondergrondse infrastructuur
Volgens het Instituut voor de Gebouwde Omgeving (IGIB) dreigt Nederland ‘ondergronds vast te lopen’. Steeds meer functies, zoals energie, riolering, groen en data, concurreren om dezelfde ruimte, zonder dat er een goed afgestemde ruimtelijke strategie bestaat. Gemeenten en nutsbeheerders erkennen het probleem, maar in de praktijk ontbreekt vaak de integrale afstemming tussen ontwerp, uitvoering en beheer. Een toekomstbestendige openbare ruimte vraagt om structurele samenwerking tussen de groen- en infrasector. Van ontwerp tot uitvoering en beheer.
Samenvattende conclusie
Het conflict tussen boomwortels en ondergrondse nutsvoorzieningen ontstaat vooral door ruimtegebrek in de ondergrond én een gebrek aan integraal ontwerp, afstemming en ruimtelijke regie. Bomen worden geplant in dezelfde ondergrondse ruimte waar ook energie-, water- en data-infrastructuur ligt, zonder dat disciplines elkaar tijdig betrekken. Dit leidt tot wortelopdruk, kabelbreuken, lekkages en instabiele bomen. Met torenhoge herstelkosten, juridische kwesties en gevaarlijke situaties voor bewoners en werknemers tot als gevolg.
Er bestaan bewezen technieken om ondergrondse conflicten op te lossen:
- Wortelwering en wortelgeleiding om wortels gecontroleerd te laten groeien, weg van kabels, leidingen of verharding.
- Boombunkersystemen met een geïntegreerde kabelgoot, waarbij groeiruimte voor bomen wordt gecombineerd met toegankelijkheid voor infrastructuur.
Deze methodes zijn modulair, onderhoudsvriendelijk en toekomstgericht. Alleen door kennis te delen, samen integraal te ontwerpen en gezamenlijke verantwoordelijkheid te nemen, kunnen we de ondergrondse infrastructuur veilig en intact houden én tegelijkertijd bomen gezond oud laten worden.